سيل يك مسئله پيچيده زيست محيطي ميباشد و هنگامي به وقوع ميپيوندد كه يك دبي مازاد بر كشش آبراهه يا رودخانه رخ دهد . پديده سيل عليرغم همه پيچيدگي هايش قابل بررسي ،شناخت و مديريت بوده و ميتوان در جهت مهار و كاهش اثرات زيانبار و حتي بهره برداري اقتصادي از سيلاب راه حل هاي مناسب را جستجو نمود.
بارشهاي با شدت زياد ، ذوب سريع برفها ، يخبندان اراضي ، مد يا بالا آمدن سطح آب و يا عوامل غير طبيعي نظير دخل و تصرف بشر در طبيعت و انهدام و تخريب سازه هايي مثل سد و خاكريز سبب ايجاد سيل ميگردند.
عوامل موثر در بروز يا تشديد سيل و خسارات آن
اندازه و تكرار رويداد سيل در هر نقطه اي بستگي به عوامل متعددي دارد كه حجم و زمان رواناب سطحي حوضه بالادست و شرايط رودخانه يا مسيل از اعم آنهاست . ويژگيهاي فيزيكي حوضه نظير سطح ، ناهمواري و ريخت شناسي زمين توام با اختصاصات هيدرولوژيكي مانند بارش، ذخيره و تلفات برگابي و چالابي ، تبخير و تعرق و نفوذ پذيري و اقدامات ناشي از فعاليتهاي بشري در بروز و تشديد سيلاب و يا كاهش و افزايش ميزان خسارات وارده دخالت دارند . شناخت اين عوامل و دسته بندي آنها در هر منطقه اي از اصول اوليه مهار سيلاب و كاهش خطرات آن ميباشد. اين شناخت ميبايستي با درك حجمي از اصول حاكم بر توليد رواناب در حوضه ، و جريان در رودخانه و دشت سيلابي استوار باشد . لذا اين عوامل به تفكيك مورد بررسي قرار ميگيرند.
1- عوامل حوضه اي
1-1 وسعت حوضه
سيل يك حوضه آبخيز ميتواند تابعي از وسعت آن باشد . بطوريكه هر چه حوضه بزرگتر باشد ، ميزان نزولات آسماني بيشتري را دريافت ميكند ولي معمولا بده اوج حوضه هاي بزرگ بطور نسبي از حوضه هاي كوچك كمتر است .اين موضوع بدليل پايين بودن شيب متوسط و زيادي تلفات بين راهي در حوضه هاي بزرگ نسبت به حوضه هاي كوچكتر مي باشد.
1-2 شكل حوضه
اين عامل از عوامل مهم در سيل يك حوضه محسوب مي شود.حوضه هاي گرد با زمان تمركز كوتاه نسبت به حوضه هاي كشيده هم سطح بده اوج بيشتري را توليد مي كنند زيرا به هنگام وقوع يك رگبارش ،قطرات بارش مازاد زمان كمتري را براي رسيدن به خروجي حوضه صرف مي كنند و زودتر تجمع يافته و سبب افزايش بده اوج مي گردنند.
1-3 شيب حوضه
در شرايط مساوي سرعت جريان در آبراهه ها در حوضه هاي با شيب تند نسبت به حوضه هاي با شيب ملايم سريعتر است .لذا هر چه شيب تندتر باشد سرعت آب بيشتر شده و سريعتر به انتهاي حوضه رسيده و زودتر تجمع مي يابد و بده اوج هيدروگراف تيزتر مي گردد.
1-4 شبكه آبراهه اي حوضه
وضعيت شبكه زهكشي نقش عمده اي در وقوع سيلاب دارد . جريان در آبراهه ها سريعتر از جريان سطحي در حوضه است و لذا هرچه تراكم زهكشي زيادتر باشد سرعت تجمع رواناب سريعتر ميگردد. افزون بر تراكم زهكشي ، الگوي شبكه هيدروگرافي ، كه خود تابعي از ويژگيهاي ريخت شناسي زمين ، سنگ شناسي ،خاك شناسي ، پوشش گياهي و نحوه بهره برداري از زمين در حوضه است ، نقش مهمي در توليد بده هاي سيلابي در حوضه دارد.
1-5 زمين شناسي و خاك شناسي حوضه
واكنشهاي سازنده هاي مختلف زمين شناسي و خاك توليد شده از آنها تاثير بسزايي در توليد رواناب سطحي و مقدار شدت آن دارد. سيماي عمومي حوضه ، چگونگي فرسايش پذيري ، تراكم و الگوي زهكشي و مالا توليد رواناب سطحي همگي متاثر از زمين شناسي حوضه ميباشد.
1-6 ويژگيهاي پوشش گياهي
وجود پوشش گياهي در سطح حوضه بدليل اثراتي كه در مولفه هاي سيكل هيدرولوژي در مقياس حوضه دارد ، از عوامل كاهش دهنده سيل خيزي يك حوضه ميباشد .
1-7 سطح جزئي منشاء رواناب در حوضه
سطح حوضه آبخيز ها بخصوص حوضه هاي غير شهري داراي شرايط غير يك نواخت پوشش سطحي اعم از خاك و پوشش گياهي و نحوه كاربري اراضي ميباشد كه واكنش آنها نسبت به توليد رواناب و سيلاب از بارش و يا ذوب برف متفاوت است .مفهوم سطح جزيي منشاء رواناب معمولا به سطوحي از حوضه اطلاق مي شود كه به دليل داشتن شرايط خاصي از جمله سطوح باتلاقي ، اشباع از آب و غير قابل نفوذ تقريبا تمامي بارش نازل شده به سرعت تبديل به رواناب سطحي ميگردد.
2-عدم اعمال مديريت صحيح حوضه
سيل مخرب از وقتي ظاهر گرديده است كه بين فعاليتهاي بشري و طبيعت برخورد پيش آمده است و در محلي هم كه سيل ناشي از پديده هاي طبيعي بوده است به دليل عدم حضور بشر در آن منطقه ، مشكلي براي او ايجاد نگرديده است .
كاربري اراضي روي جريان رودخانه و وقوع سيلاب به روشهاي مختلفي تاثير ميگذارند ، از آن جمله از بين بردن پوشش گياهي و يا تغيير آنها از گياهان با ميزان تلفات برگ آبي زياد به كم سبب افزايش حجم جريان و فزوني بده سيلابي ميگردد.
هرگونه عملياتي در حوضه كه سبب كاهش ذخيره رطوبت خاك و يا كاهش نفوذ پذيري گردد موجب افزايش بده سيلابي ميگردد . چراي مفرط دام سبب فشردگي خاك و از بين رفتن پوشش گياهي ميگردد و در سوي ديگر احداث مخازن تاخيري و تعديلي موجب كاهش بده سيلابي ميگردد. در صورتيكه عمليات غيرعلمي در حوضه آبخيز كه موجب افزايش فرسايش سطحي ، فرسايش خندقي و فرسايش توده اي ميگردد در ايجاد سيلاب بي تاثير نمي باشد.
3- عوامل اقليمي
از ميان عوامل اقليمي بارش بيشترين نقش را در بروز سيلابها برعهده دارد.منشاء بسياري از سيلابهاي عظيم بارانهايي است كه به صورت رگبارهايي با شدت زياد،تداوم نسبتا طولاني ، تكرارهاي متوالي و يا در سطح وسيع حوضه رخ ميدهند.
4- ويژگيهاي رودخانه
ويژگيهاي مرفولوژيكي رودخانه نظير الگوي رودخانه ،مشخصات هندسي بستر،شكل كف ،شيب و نيمرخ طولي آن تاثير بسزايي در وقوع سيل و يا تشديد آن دارد . اين ويژگيها طي زمان و تحت تاثير جريان آب و رسوب ، جنس مواد سازنده و اندازه مواد بستري و وضعيت پوشش گياهي كناره و حاشيه رودخانه تغيير ميكند .
5- بي توجه اي به مسايل هيدروليكي در رودخانه
ظرفيت انتقال جريان در يك رودخانه كه متاثر از ويژگيهاي مرفولوژيكي و هيدروليكي است مي بايستي براي انتقال سيلابهاي احتمالي در يك حد بهينه اي باقي بماند . طراحي نامناسب نوع پل ها و آبگذرها با شرايط مواد حمل شده با جريان و يا دبي هاي طراحي از عمده عواملي هستند كه در محيط هاي شهري و جاده هاي بين راهي سيلاب را بوجود ميآورند . عدم تناسب ظرفيت انتقال پل با آبگذر با جريانهاي سيلابي رودخانه و مسيل سبب بالا آمدن سطح آب (اثر برگشت آب) و گسترش آن بر اراضي پيرامون ميگردد.
6- افزايش ضريب زبري و مقاومت آبراه
تخليه آشغال و مازاد مصالح ساختماني در بستر آبراه هاي خارج از شهر يا روستا ضمن كاهش ابعاد هندسي مقطع جريان ، افزايش ضريب زبري را نيز به همراه دارد و اغلب ديده ميشود كه سبب كاهش ظرفيت انتقال جريان ، سيلاب در شهر يا روستاي بالا دست گسترش مي يابد .
7- برداشت غير اصولي مصالح رودخانه اي
دخل و تصرف در بستر رودخانه هميشه تغييرات مرفولوژيكي را به همراه دارد كه اغلب پيامدهاي نامناسب و پيش بيني نشدهاي را بخصوص در انحراف مسير جريان طبيعي ايجاد ميكند كه موجبات گسترش سيلاب را فراهم مي سازد.
8- رسوبگذاري در درياچه ها ، هورها و باتلاق ها و بالا آمدن كف آنها
مسيل ها و رودخانه هايي كه به درياچه ها ، هورها و باتلاقهاي داخلي منتهي ميگردند ، مواد معلق و ريزدانه سيلي خود را بر جاي ميگذارند و به تدريج سبب كاهش ذخيره و افزايش سطح تراز كف آنها ميگردد.اين عمل موجب گسترش و پيشروي سيلاب بر روي اراضي اطراف ميگردد.
باشناخت عوامل موثر در وقوع يا تشديد سيل و زيانهاي حاصله از اين پديده ميتوان اقدامهاي موثر براي مهار سيلابها و كاهش خسارات آن بعمل آورد.
