تنوع زیستی پایه و اساس حیات زمین را تشکیل میدهد. رابطه بین انسان و سایر موجودات زیست کره چنان به هم پیوند خورده است که نابودی یک گونه میتواند یک گزینه از امکانات زندگی انسان را کاهش دهد. امروزه حفاظت از محیط زیست و اطمینان از پایداری و همه جانبه بودن توسعه آن ، جدی ترین چالش پیش روی جامعه جهانی است. بسیاری از ارزشهای تنوع زیستی در گذشته توسط بشر نادیده گرفته شده است و در دهه های اخیر با اقدامات انسانها تنوع زیستی با فشارهای بیشتری برهم خورده است. به طوریکه تخریب و انهدام زیستگاهها ، تجزیه و چند پارگی اراضی ، تغییر کاربری ، بهره برداری بی رویه و بیش از ظرفیت از منابع حیاتی و ... سبب تهدید و یا کاهش بیش از حد تنوع بیولوژیکی شده است. انقراض بسیاری از گونه های گیاهی و جانوری و همچنین در آستانه انقراض و یا در معرض تهدید قرار گرفتن آنها ، از نتایج این گونه از فشارهاست. لذا برای حفاظت و امنیت محیط زیست به طور اعم و تنوع زیستی به طور اخص بیشتر کشورها همکاری های منطقه ای و بین المللی را سودمند و ضروری تشخیص داده اند.
مفهوم تنوع زیستی
ترکیب جامعه از لحاظ تفاوت و گوناگونی گونه های مختلف جانوری ، گیاهی و اکوسیستمی را تنوع زیستی میگویند.
تنوع زیستی در سه سطح ژن ، گونه و اکوسیستم به صورت زیر مورد توجه است که هر یک از آنها جنبه ای از سیستمهای حیات را بیان میکنند.
تنوع ژنتیکی: شامل تمام اطلاعات ژنتیکی که در ژنوم گیاهان ، جانوران و میکروارگانیسمهای زمین وجود دارد.
تنوع گونه ای: به مفهوم گوناگونی گونه ها و سایر ارگانیسم هایی که در درون یک جایگاه طبیعی یا اکوسیستم زندگی میکنند.
تنوع اکوسیستمی: طیف گسترده تنوع زیستگاهها ، اجتماعات حیاتی و فرآیندهای اکولوژیکی زیست کره و همچنین تنوع عظیمی که در میان اکوسیستمها ، از نظر تفاوتهای زیستگاهی و شمار وسیع فرآیندهای اکولوژیکی ، وجود دارد را شامل میشود.
مطالعات تنوع زیستی از سال 1997 به بعد به جای سه سطح فوق شش محور تنوع ژنتیکی ، تنوع گونه ای ، تنوع نژادی ، تنوع رفتاری ، تنوع اکوسیستمی و تنوع زیستگاهی را بررسی می کند.
در یک اکوسیستم هرچه تنوع گونه ای بیشتر باشد ، محیط پایدارتر و از شرایط خودتنظیمی بیشتری برخوردار است. بنابراین تنوع زیستی در هر منطقه ای را باید کلید پایداری و سلامت محیط زیست آن منطقه به حساب آورد.
تنوع زیستی مهم است زیرا:
ادامه حیات وابسته به اکسیژنی است که درختان تولید میکنند.
تداوم نسل موجودات زنده وابسته به حفظ و ترکیب ژنهاست.
تامین آسایش روحی و روانی انسانها وابسته به زیستن در طبیعت است.
بهداشت و سلامت انسانها وابسته به داروهایی است که در طبیعت رشد و نمو میکنند.
حفاظت از تنوع زیستی به شیوه های متعددی قابل انجام است، از جمله:
حفاظت همه جانبه از اکوسیستمها ، منابع ژنتیکی و زیستی و بهبود کارکرد اکوسیستمهای موجود
توسعه تحقیقات و مطالعات در زمینه منابع زیستی و ژنتیکی
استفاده از روشهای سنتی و دانش های بومی و مشارکت دادن جوامع محلی در برنامه های حفاظت تنوع زیستی
افزایش همکاریهای منطقه ای و بین المللی و رعایت مفاد کنوانسیون تنوع زیستی
تنوع زیستی جهان تنوع زیستی جهان
تنوع زیستی علاوه بر ارزشهای غیرقابل جایگزین و بسیار بالای اکولوژیکی ، از اهمیت بالایی در تامین سلامت ، غذا ، دارو و تفرجگاه انسان برخوردار است. طبق آمار بانک جهانی در کره زمین تعداد گونه های شناسایی شده حدود یک میلیون و چهارصدهزار گونه برآورد شده است ، که به ترتیب حشرات 751 هزار گونه ، گیاهان در بیش از 322 هزار گونه ، بی مهرگان و میکروارگانیسمها در بیش از 276 هزار گونه ، ماهیان در بیش از 19 هزار گونه ، پستانداران ، خندگان و دوزیستان در بیش از 14 هزار گونه و پرندگان در بیش از 9 هزار طبقه بندی شده اند . تعداد کل گونه های کره زمین بیش از 33 میلیون برآورد شده است که فقط حدود 4 درصدآنها شناسایی شده اند.
تنوع زیستی ایران
تعداد گونه های پستانداران وحشی 165 گونه است. تعداد گونه های گیاهی حدود 8 هزار گونه برآورد شده است که 1727 گونه بومی کشور هستند.همچنین 517 گونه پرنده ، 174 گونه ماهی ، 196 گونه خزنده و 20 گونه دوزیست در فهرست گونه های ثبت شده کشور دیده میشود.
عوامل تهدید تنوع زیستی متنوع اند ، برخی از تهدیدهای مهم عبارتند از :
عدم توجه به ارزشهای زیست محیطی و تنوع زیستی ، چرای مفرط ، افزایش جمعیت و پیامدهای شهرنشینی و صنعتی شدن بی برنامه ، آلودگی آبها ، مصرف بیش از حد مواد شیمیایی ، کودها و حشره کشها و انتقال گونه های غیربومی ، ضعف قوانین و عدم هماهنگی و نظارت کافی در مدیریت ، بهره برداری بیش از اندازه از فلور و فون ، بهره برداری خارج از ضوابط زیست محیطی از معادن ، تجارت حیوانات و گیاهان وحشی ، تغییرکاربری اراضی و عدم استفاده صحیح از زمین ها ، مواد زاید صنعتی ، احداث جاده ها بدون رعایت ملاحظات زیست محیطی ، تجاوز به جنگلهای طبیعی ، معضلات اقتصادی و اجتماعی
در حال حاضر تنوع زیستی به طرز بی سابقه ای به علت فعالیتهای بشر دچار آسیب شده است. این روند در صورتی قابل توقف است که حفظ و استفاده از تنوع زیستی برای مردم سودآور و منفعت زا باشد. کنوانسیون تنوع زیستی بر حفظ و استفاده پایدار از تنوع زیستی و توزیع عادلانه منافع ناشی از منابع ژنتیکی تاکید دارد. تحقق کارآمد و موثر اهداف کنوانسیون و دستیابی به کاهش نرخ کنونی خسارت تنوع زیستی تا سال 2010 مستلزم تهیه منابع فنی و مالی برای کشورهای در حال توسعه است. (برنامه اجرایی ژوهانسبورگ)
