مکتوب

   تنوع انواع حیات در کره زمین ، شامل ژنها ، گونه ها ، اکوسیستمها و فرآیندهای اکولوژیکی و نیز فرهنگی موجود در جهان را تنوع زیستی گویند. روند کلی تنوع زیستی از قطب به استوا رو به افزایش است. متاسفانه هم اکنون تنوع زیستی بنحو مخاطره آمیزی در حال زوال است. روزانه تا 3 گونه گیاهی و جانوری از زیست بومهای زمین نابود میشود. پیش بینی میشود که در دو دهه آینده این رقم به 3 گونه در ساعت برسد و تا سال 2020 میلادی نزدیک به 10 تا 20 درصد گونه های گیاهی و جانوری که حدود 10 میلیون گونه تخمین زده شده است، منقرض میشوند این رقم از مجموع گونه هایی که از زمان دایناسورها تا کنون یعنی در طول 65 میلیون سال منقرض شده بیشتر است.

عوامل کاهش تنوع زیستی دو دسته اند: عوامل طبیعی و عوامل مصنوعی . عوامل گروه دوم که ساخته دست بشر است ، در دو قرن اخیر به انقراض گونه ها شتاب فروانی داده است. انقراض پدیده تاسف برانگیزی است زیرا موجودی بی همتا که از نظر بیولوژیکی هویت ژنتیکی منحصر به فردی دارد ، هرگز دوباره خلق نمیشود. انقراض یک گونه در واقع نابودی بخشی از اکوسیستمی است که ما در آن زندگی میکنیم. اجزای اکوسیستم بهم وابسته اند و نابودی هر بخش بر روی بقیه اجزاء بدون تاثیر نخواهد بود.

   وجود تنوع زیستی حقی برای نسلهای آینده است و به منظور واگذاری این حق به آنان باید در حفظ شرایط طبیعی محیط زیست کوشش شود. تنوع زیستی عرصه های مطلوب بهره گیری چند جانبه را برای کلیه افراد بشر در حال حاضر و آینده فراهم میسازد.

   خوشبختانه بعد از سالها مذاکره و توافق های بین المللی ، هم اکنون حفظ تنوع زیستی به صورت هدفی پذیرفته شده برای کلیه کشورها در آمده است. اما در مواردی که این هدف در تقابل با سایر اهداف ، از جمله توسعه اقتصادی قرار گیرد، سئوال آن است که تنوع زیستی را به چه مقدار و با چه هزینه ای می باید حفظ نمود؟

بهره وری هم یک مفهوم است و هم معیار ارزیابی عملکرد سیستمها با نسبتی از مطلوبیتهای حاصله یا ستانده در برابر آنچه برای به دست آوردن آن صرف میشود یا داده هاست

به نظر نگارنده دلیل اصلی زوال تنوع زیستی عدم بهره وری بهینه در سطوح مختلف جامعه است. لذا ایجاد یک نهضت بهره وری و انجام کارهای  صحیح به روشهای صحیح میتواند بسیاری از مسائل زیست محیطی ما حل نماید.

  در حدود ده هزار گونه مختلف پرنده در اکوسیستمهای متنوع کره زمین زندگی میکنند که بیانگر شکوه جلوه های شگفت انگیز حیات در روی زمین هستند. پرندگان یکی از بهترین شاخص های نمایشگر وضعیت و روند تنوع زیستی بوده و نقشی مهم در پایش تغییرات زیست محیطی کره زمین بعهده دارند.

پرندگان مهاجر این سفیران تنوع زیستی اکوسیستمهای مختلف زمین را بهم پیوند داده و به ما پیوستگی شبکه حیات بر روی سیاره مان را یادآوری میکنند.

دهم و یازدهم ماه مه سال 2008 روز جهانی پرندگان مهاجر است و این روز در سراسر جهان با شعار پرندگان مهاجر سفیران تنوع زیستی گرامی داشته میشود. در کشور ما تاکنون مشاهده 517 گونه پرنده در مراجع علمی به ثبت رسیده که تعداد کثیری از آنها را پرندگان مهاجر تشکیل میدهد. امید است که با شناخت هرچه بهتر پتانسیل های طبیعی دیار خود در استفاده خردمندانه از آنان کوشا باشیم.

گارد محیط زیست به افرادی اطلاق میشود که پس از طی دوره های آموزشی مربوطه مسئولیت اجرایی نظارت بر فعالیتهای توسعه عمرانی و کنترل عوامل تخریب یا ترمیم و بهسازی آن و نیز مسئولیت اجرای قوانین و مقررات حفاظت از محیط زیست و شکار و صید را به عهده داشته و متشکل از ارشد محیط دار ، افسرمحیط دار ، محیط دار و محیط بان ، شکاربان ( کمک محیط بان ) ، محیط بان – راننده ، اسلحه دار ، کارشناس ، کاردان و تکنیسین محیط زیست می باشد.

محیط بان کسی است که مسئولیت اجرای قوانین و مقررات شکار و صید و حفاظت و بهسازی محیط زیست را در سطح حوزه استحفاظی خود بر عهده داشته و در زمینه حفاظت از حیات وحش ، اکوسیستم ، جلوگیری از آلودگی محیط زیست ، ممانعت از تجاوز به مناطق تحت کنترل سازمان و منابع طبیعی در حوزه استحفاظی خود اقدام می نماید.

وظایف محیط بان عبارت است از :

1-      بازدید و شناسایی کامل حوزه استحفاظی در زمینه منابع محیط زیست با توجه به وظایف محوله و ارائه گزارش به مافوق.

2-   بازدید و شناسایی کلیه رویدادهای حوزه استحفاظی که منجر به دگرگونی تخریب و آلودگی محیط زیست میگردد از قبیل حریق ، سیل ، طغیان رودخانه ، زلزله ، بیماری و مرگ و میر جانوران وحشی ، بروز آفات گیاهی ، آلودگی های مختلف زیست محیطی ، منابع آلوده کننده و فعالیتهای مختلف عمرانی و ساختمانی ، چرای بی رویه در مراتع ، قطع و نابودی اشجار ، بوته کنی و غیره و ارائه گزارش لازم به مافوق.

3-      اجرای قوانین و مقررات حفاظت و بهسازی محیط زیست ، شکار و صید براساس دستور العمل های صادره از مافوق.

4-      اقدام در زمینه کشف جرائم و دستگیری متخلفین براساس دستورالعمل های صادره.

5-      بررسی پروانه های مربوط به چرای احشام در این مناطق طبق دستورالعملهای صادره.

6-      جلوگیری از تخریب و تجاوز به منابع طبیعی ، در مناطق تحت اختیار سازمان با توجه به دستور العملهای صادره.

7-      صدور پروانه های شکار و صید در حوزه استحفاظی در موارد لزوم طبق دستورمافوق.

8-      بازدید و کنترل مدارک و پروانه های شکار و صید.

9-      جلوگیری از شکار و صید غیرمجاز ، تنظیم صورت مجلس تخلف و معرفی متخلفین به مقامات ذیصلاح.

  درجات در گارد محیط زیست:

1-      ارشد محیط دار

2-      افسر محیط دار یکم

3-      افسر محیط دار دوم

4-      افسر محیط دار سوم

5-      محیط دار یکم

6-      محیط دار دوم

7-      محیط دار سوم

8-      سرمحیط بان

9-      محیط بان یکم

10-   محیط بان دوم

11-   محیط بان سوم

12-   شکاربان ( کمک محیط بان )

برگرفته از دستور العمل خدمتی گارد محیط زیست مندرج در کتاب مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ایران جلد اول از انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست اسفند ماه 1383

   بسیاری از مسائل زیست محیطی در کشورهای در حال توسعه از کمی توسعه ناشی میشود. اگر توسعه را توانایی حل مسائل تعریف نمائیم یکی از عوامل دستیابی به توسعه مستمر داشتن نیروی انسانی فرهمند و فرهیخته در زمینه های مختلف علوم برای حل مسائل جامعه است. خوشبختانه ملک دارا بلحاظ داشتن دانشمندان زیست محیطی کشوری غنی است.

 تصویر فوق سبزاندیشی از دانشگاههای اصفهان و تهران است که اکنون در دانشگاه ونکوور کانادا در حال تحصیلات تکمیلی است. ایشان همیشه بلحاظ رعایت نظم {از جمله عواملی که جوامع در حال توسعه را از جوامع توسعه یافته متمایز میکند} در کوی ما الگو بودند.

حفظ تالابها برای مردم برای طبیعت

پیشگفتار

   طرح حفاظت از تالابهای ایران با مشارکت سازمان حفاظت محیط زیست بعنوان مرجع ملی و برنامه عمران ملل متحد و تسهیلات محیط زیست جهانی با هدف حذف یا کاهش پایدار فرآیندها و عوامل مخرب تالابها و تامین شرایط مدیریت بهینه این اکوسیستمهای ارزشمند طبیعی تعریف و عملیاتی شده است. رویکرد مهم این طرح به شرح ذیل تدوین گردیده است.

" تصمیم گیران و جوامع محلی در صورت آگاه شدن از ارزشها و کارکردهای تالابها و مشارکت داده شدن در عناصر کلیدی طرحهای مدیریتی از مدیریت پایدار تالابها حمایت خواهند نمود. "

در راستای تحقق این رویکرد و دستیابی به مدیریت زیست بومی فرآیند فرابخشی و مشارکتی جهت تدوین برنامه مدیریت تالاب پریشان مورد استفاده قرار گرفته است.

مقدمه و هدف

   دریاچه پریشان در استان فارس ، یکی از تالابهای ثبت شده در کنوانسیون رامسر و یکی از دو سایت نمونه طرح حفاظت از تالابهای ایران است که از طرف یونسکو بعنوان ذخیره گاه زیستکره شناخته شده است.

هدف از پروژه حفاظت از تالابهای ایران ، ارائه راهکارهای اجرایی در چارچوب ایجاد یک نظام مدیریتی تلفیقی مبتنی بر مدیریت اکوسیستمی حوضه آبخیز برای کاهش تهدیدات عمده ای است که متوجه تنوع زیستی این منطقه حفاظت شده تالابی است.اتخاذ این رویکرد از آن جهت ضروری است که توسعه سریع فعالیتهای مختلف در منطقه ، منابع آب و ویژگیهای اکولوژیکی دریاچه را تحت تاثیر قرار داده است و این در حالی است که ساختار کنونی و رویکردهای سنتی موجود برای مدیریت تالاب قادر نیست به نحو مطلوب نیازهای مردم محلی و نیز فعالیتهای مخربی که در پیرامون منطقه تالاب در جریان است را مورد توجه قرار داده و کنترل و اداره نماید.

   هدف از طرح مدیریتی تعریف و تدارک یک چشم انداز بلند مدت و مشترک برای مدیریت پایدار تالاب و ارزشها و مزایای متعدد اکوسیستم آن است. این طرح به ویژه بر مشارکت افراد محلی و ترغیب آنها به استفاده خردمندانه از منابع تالاب ، افزایش مشارکت بین بخشی به منظور دستیابی به اهداف مشترک مورد نظر ، و ارتقاء آگاهی ها نسبت به اهمیت تالاب پریشان تاکیدی ویژه دارد.

این طرح مدیریتی تاکنون شکل نهایی بخود نگرفته است.

روش تدوین برنامه مدیریتی

   برای تهیه این طرح مدیریتی از یک رویکرد راهبردی مشارکتی استفاده شده است. مشارکت ذینفعان سبب خواهد شد تا نظرات ، دانش و منافع گروههای ذیربط در تالاب ، در تدوین برنامه لحاظ شود. هدف از این رویکرد افزایش پایداری برنامه و مشارکت گروههای ذینفع در اجرای برنامه و پشتیبانی از آن است. فرآیند تدوین برنامه مدیریتی ایجاب میکند تا ارزشهای تالاب و نیز تهدیداتی که متوجه این ارزشهاست و همچنین ظرفیتها و توانایی هایی که در نهادها و گروههای اصلی ذیربط برای مدیریت تالاب وجود دارد ، بخوبی شناسایی شده و مورد توجه قرار گیرد. توجه اصلی برنامه به اقدامات مدیریتی است که برای دستیابی به چشم انداز و هدف دراز مدت تالاب ضروری بوده و از اولویت برخوردارند. این رویکرد منطبق با روش پیشنهادی کنوانسیون رامسر برای تهیه برنامه مدیریتی برای یک تالاب است.

خلاصه ویژگی ها و ارزیابی تالاب پریشان

نامها : دریاچه پریشان ، تالاب فامور

موقعیت : 29.30 شمالی و 51.47 شرقی

مساحت تالاب : متغیر بین 34 تا 52 کیلومتر مربع

مساحت حوضه آبخیز: 270 کیلومتر مربع

ارتفاع : 820 متر بالاتر از سطح دریا

موقعیت مدیریتی : مدیریت تالاب توسط اداره محیط زیست کازرون و تحت نظر اداره کل حفاظت محیط زیست استان فارس انجام میگیرد.

موقعیت بین المللی: سایت رامسر ، ذخیره گاه زیستکره یونسکو

مالکیت اراضی تالاب: دولتی همراه با زمین های زراعی در پیرامون تالاب

کاربری : تالاب / پهنه آبی ، چراگاه ، زمین کشاورزی

منابع اصلی آب : آبهای زیر زمینی با منشا کارستیک + روانابهای سطحی از حوضه آبریز

نوع تالاب : پالوسترین دائمی

مهمترین ارزهای تالاب: زیستگاههای مختلف تالابی ، جمعیت های پرندگان آبزی دارای اهمیت جهانی و در معرض خطر از جمله پلیکان خاکستری ، اردک مرمری و ماهی زردک

تولیدات تالاب : ماهی ، پرندگان آبزی ، نی علوفه ، گیاهان داروئی ، آب

کارکردهای تالاب : حمایت از تنوع زیستی ، منظره و چشم انداز ، تغذیه سفره های آب زیرزمینی ، تعدیل آب و هوا ، کاهش آلودگی

خدمات : اکوتوریسم ، تفریحات ، آموزش ، تحقیقات علمی ، ارزشهای فرهنگی

پوشش گیاهی عمده: نی ، لوئی ، علف هزارچشمه ، عدسک آبی و ...

مهمترین گونه های جانوری : اردک مرمری ، پلیکان خاکستری ، اردک سرسفید ، ماهی سرخو ، ماهی زردک ، سگ آبی ، لاک پشت خزری ، لاک پشت مهمیز دار

عمده تغییرات اکولوژیکی : سطح آب دریاچه متغیر اما بطور کلی پایدار مانده است. قسمتی از زمینهای حاشیه تالاب توسط کشاورزان تصرف شده و تغیرکاربری یافته اند. برداشت روزافزون آبهای زیرزمینی در چاه های اطراف باعث تخلیه منابع آب دریاچه شده و برهم خوردن تعادل آب آن خواهد شد. صید بیش از ظرفیت و ورود گونه های غیربومی منابع ماهی را کاهش داده است.

محیط زیست انسانی و ساختار اداری

   هجده روستا با جمعیت کلی 12000 نفر ( متشکل از 2500 خانوار ) در پیرامون تالاب قرار دارد.بیشتر این خانوارهای روستایی کشاورز هستند. در حدود 5000 هکتار اراضی کشاورزی فاریاب در اطراف دریاچه وجود دارد.

تمامی محصولات تابستانی و بخش عمده غلات زمستانی در مزارع فاریاب تولید میشوند. آب مورد نیاز برای آبیاری از جریان چشمه ها و یا چاه های آب زیر زمینی تامین تامین میگردد. منابع مذکور در عین حال ، منابع اصلی تامین آب دریاچه نیز هستند. این امر نشان دهنده رقابت مستقیم ، شدید و رو به رشد میان پایداری و ماندگاری دریاچه و حیات اقتصادی روستاهای پیرامون دریاچه است.

صید ماهی ، چرای دام در مراتع تالابی و نیز برداشت نی از دلایل دیگر تعامل میان جمعیت روستایی و تالاب میباشد.

دریاچه پریشان از سال 1355 بعنوان یک سایت رامسر و ذخیره گاه زیستکره شناخته شده است. این دریاچه همراه با تالاب ارژن منطقه حفاظت شده ارژن – پریشان را تشکیل میدهد که از سال 1353 تحت حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند.

یک پاسگاه محیط بانی ، در گوشه غربی دریاچه با ظرفیت محدود نیروی انسانی و امکانات ناکافی و تجهیزات و دستگاههای نامناسب مسئولیت دیده بانی و حفاظت از این منطقه را عهده دار است.

طرح مدیریت

1-      رویکرد : برای تدوین برنامه مدیریت اکوسیستمی تالاب از رویکردی با راهبرد مشارکتی استفاده شده است.

2-   نقشه راه : عناصر کلیدی برنامه مدیریت عبارتند از چشم انداز مشترک برای آینده دریاچه به مفهوم " انتظاری که از وضعیت دریاچه در 25 سال آینده وجود دارد" ، یک هدف اصلی که دستیابی به چشم انداز مشترک را میسر سازد و بالاخره تعدادی اهداف راهبردی ( با هدف گذاری قابل اندازه گیری ) که بوسیله گروههای ذیربط به اجرا درآید.

3-      چشم انداز ، هدف اصلی و اهداف راهبردی

• چشم انداز 25 ساله برای دریاچه پریشان : در 25 سال آینده ، دریاچه پریشان دارای تنوع زیستی غنی ، مناظر طبیعی زیبا و آب سالم بوده و بتواند در خدمت سلامت ، معیشت و رفاه جوامع محلی باشد.
• هدف کلی : کاربرد رویکرد اکوسیستمی برای احیا و پایدارسازی دریاچه پریشان برای استفاده جوامع کنونی و نسلهای آینده

کاربرد رویکرد اکوسیستمی برای مدیریت دریاچه پریشان در برگیرنده ملاحظات اساسی زیر است:

-     اهداف راهبردی مدیریت می باید برای یک دوره بلند مدت طرح ریزی شود اما باید پذیرفت که تغییر اجتناب ناپذیر است ( باید به مقوله تغییرات اقلیمی توجه مخصوص مبذول شود). برای انتخاب اهداف راهبردی باید " مردم" در مرکز توجه قرار گیرند

-     با توجه به اینکه هرگونه فعالیت در بخشهای بالادست حوضه آبریز بر دریاچه تاثیرگذار است ، برنامه مدیریت دریاچه می بایست در چارچوب حوضه آبریز تدوین شود. اثرات فعالیتهای مدیریتی بر اکوسیستمهای مجاور نیز باید به دقت مورد توجه قرار گیرند.

-     مدیریت می بایست به پایین ترین سطح مناسب منتقل شود. مدیریت باید هم در مرحله برنامه ریزی و هم در مرحله اجرا ، همه گروههای ذینفع کلیدی بخصوص جوامع محلی را به مشارکت و همکاری فراخواند.

-     محافظت از ساختار اکوسیستم که توسط دریاچه ایجاد شده است و حفظ ارزشهای آن می بایست در اولویت قرار گیرد. ضروری است که تعادلی بین حفاظت و بهره برداری پایدار از منابع طبیعی دریاچه براساس ظرفیت سیستم برقرار گردد.

-          مدیریت باید می بایست مفاهیم اقتصادی را نیز در نظر بگیرد.

-          مدیریت می بایست مبتنی بر آثار و شواهد عینی باشد و از جمله دانش سنتی محلی

-     مدیریت هیچگاه به موفقیت نخواهد رسید مگر اینکه مردم از ارزشهایی که دریاچه برای آنها دارد و خطرهای که آن را تهدید میکند آگاه شوند. بنابراین ارتقاء آگاهی عمومی دارای اولویت بالایی است. به همین ترتیب لازم است مسئولین مدیریت دریاچه نیز ظرفیتهای خود را تا حد مورد نیاز برای انجام وظایفشان ارتقاء دهند.

• اهداف راهبردی : الف – احیاء بهبود و حفاظت از ارزشهای تنوع زیستی ب – بهبود شرایط تامین و ارتقای کیفیت آب برای حفاظت از ارزشهای دریاچه ج-بهبود کاربری اراضی اطراف دریاچه د – ارتقاء منابع و ترویج شیوه های صحیح بهره برداری از منابع دریاچه جهت بهبود وضع زندگی روستائیان ه – بالا بردن سطح آگاهی عمومی و گسترش امکانات و فرصتها برای انجام تحقیقات و آموزش

مکانیزم تصویب طرح مدیریت

1-      تنظیم برنامه بصورت فرابخشی و در نظر گرفتن دیدگاههای کلیه گروههای ذیربط و از جمله جوامع محلی

2-      وجود ضمانت اجرایی قوی برای عملیاتی شدن برنامه

3-      تامین منابع مالی کافی

۴- نظارت بر اجرای طرح و برقراری نظام پایش و ارزیابی نتایج برنامه

مهاجرت پرندگان 

   حتما شما هم بارها از تماشاي پرندگان مهاجري كه در فصول مختلف در دیار ما ديده مي شوند لذت برده‌ايد. آيا تا به حال از خودتان پرسيده‌ايد اين پرندگان از كجا مي‌آيند؟ به كجا مي‌روند؟چرا و چگونه مي‌آيند؟ بسياري از پرندگان در فصول گرم سال در يك منطقه به سر برده و سپس به جاهاي دور دست پرواز مي‌كنند و زمستان را مي‌گذرانند. اگر چه نواحي گرمسير نزديك خط استوا خانه‌هاي زمستاني بسياري از پرندگان است اما بسياري از آنها محلي را انتخاب مي‌كنند كه از محل فعلي آنها زياد دور نيست ولي در عوض گرمتر است و غذاي بيشتري آنجا يافت مي‌شود و يا حتي ممكن است مهاجرت آنها از نقاط مرتفع يك كوه به دامنه‌ها باشد. موضوع مهاجرت پرندگان ساليان دراز بشر را سرگرم و مجذوب نمود تا آنجا كه تاريخ نشان مي‌دهد ايرانيان از اولين قومي بودند كه به مهاجرت پرندگان توجه كردند و حتي ماههاي سال را بر اين اساس نامگذاري مي‌كردند .غيبت و بازگشت مجدد پرندگان موجب شايع شدن انديشه‌هاي غير علمي و خرافه‌هايي در ميان مردم جهان شد حتي برخي معتقد بودند پرندگان در زمستان تغيير شكل داده و به پرنده ديگري مبدل مي‌شوند. تا اينكه فردي به نام لئونارد فريش با بستن يك رشته نخ ابريشمي قرمز به پاي يك چلچله و يافتن همان چلچله در سال بعد در آشيانه قبلي‌اش نادرستي نظريه‌هاي مختلف در مورد غيبت پرندگان { مهاجرت پرندگان به کره ماه و یا رفتن پرندگان به زیر گل و لای آبگیرها برای زمستان گذرانی} را اثبات كرد. در سال 1899 دانشمندي به نام مارتنس از دانمارك اولين بار حلقه‌هايي از جنس روي را به پاي پرندگان نصب كرد كه بر روي آن موقعيت محل و زمان حلقه‌گذاري نوشته شده بود اين شيوه علامت‌گذاري از آن زمان متداول شد و امروزه هم براي مطالعه پرندگان از حلقه‌گذاري آنها با حلقه‌هايي كه داراي شماره مخصوص و اسم و نشاني مؤسسه تحقيقاتي است استفاده مي شود. به اين ترتيب با حلقه‌گذاري پرندگان اطلاعات زيادي در مورد مسير و چگونگي مهاجرت آنها به دست آمد.

علل مهاجرت پرندگان