نام علمي Silurus glanis، نام انگليسي European Catfish ; Wels نام فارسي اسبله يا گربه ماهي و نام تركمني ياين
ويژگي: اقتصادي – ورزشي
اسبله بزرگترين ماهي زيستگاههاي آبي گنبدكاووس ازجمله رودخانه اترك و تالابهاي آلماگل وآلاگل است كه داراي بدني طويل و بدون فلس ميباشد.اين ماهي داراي سري بزرگ و دهاني فراخ است كه توسط سه جفت سبيلك گوشتي احاطه شده است. اين ماهي چنانچه غذا به اندازه كافي فراهم باشد سريعا رشد ميكند و طول ماهي به بيش از 2 متر و وزنش به دهها كيلوگرم ميرسد.
اسبله ماهي در ماههاي خرداد و تير زماني كه دماي آب به بيش از 18 درجه سانتيگراد ميرسد در آبهاي كم عمقي كه پوشيده از رويش هاي گياهي است تخمريزي ميكند. نوزاداني كه تازه از تخم خارج شده اند در نگاه اول بسيار شبيه بچه قورباغه اند؛ آنها فاقد سبيلك بوده و حدودا تا ده روز هيچ تغييري كه باعث ايجاد شباهت بين آنها و والدينشان شوند در آنها رخ نمي دهد. اولين غذاي اين ماهيان شامل سخت پوستان ريز، كرمها و ... است در صورتيكه اسبله ماهيان بزرگ عمدتا از ماهي ( بويژه گونه هاي ريز) و نيز گاهي از قورباغه، ماهيهاي كلمه و سيم درشت و حتي پرندگان آبزي تغذيه ميكند. صيد اين ماهي توسط قلاب ماهيگيران علاقمند خاص خود را داراست
با بارش نزولات جوي زمستاني بر روي سلسله جبال البرز شرقي و جاري شدن آب در بستر رودخانه مرزي اترك آبگيري تالابهاي بين المللي آلاگل، آجي گل و آلماگل واقع در شمال شهرستان گنبدكاووس آغاز شد. تالابهاي مذكور در پی خشكسالي سالجاري شديدا دچار كمبود آب ميباشند بگونه اي كه محل دريچه خروجي سد آلاگل در داخل كاسه سد فاقد آب است.
پس از بارشهاي اخير هم اكنون نواحي بياباني شمال ديار ما با رويش نباتات گوناگون سيماي بهاري بخود گرفته است.
در اجراي قانون حفاظت و بهسازي محيط زيست كارخانه توليد آسفالت شهرداري گنبدكاووس و كشتارگاه مرغ واقع درمجاورت شهرك صنعتي بعلت ايجاد آلودگي توسط اداره حفاظت محيط زيست شهرستان گنبدكاووس تعطيل گرديدند.
باد سرد آرام بر صحرا گذشت،
سبزهزاران، رفتهرفته، زرد گشت.
تك درخت نارون شد رنگ رنگ،
زرد شد آن چتر شاداب و قشنگ.
برگ برگ گل به رقص باد ريخت،
رشتههاى بيد بن از هم گسيخت،
چشمه كمكم خشك شد بيآب شد،
باغ و بستان ناگهان در خواب شد.
كرد دهقان دانهها در زير خاك،
كرد كوته شاخهء پيچان تاك.
فصل پاييز و زمستان ميرود،
بار ديگر چون بهاران ميشود،
از زمين خشك ميرويد گياه،
چشمه جوشد، آب ميافتد به راه،
برگ نو آرد درخت نارون،
سبز گردد شاخساران كهن،
گل بخندد بر سر گلبوتهها،
پر كند بوى خوش گل باغ را،
باز ميآيد پرستو نغمه خوان،
باز ميسازد در اينجا آشيان.
شعر از پروين
اترك يكي از رودخانه هاي بزرگ ايران ميباشد كه حوزه آبريز آن در منتهي اليه شمالشرقي كشور و در شرق درياي خزر قرار دارد. در تقسيم بندي هيدرولوژيكي ايران بعنوان زير حوزه اي از حوزه آبريز درياي خزر محسوب ميگردد. اين حوزه در استانهاي خراسان رضوي، خراسان شمالي و گلستان واقع بوده و از كوه كپه داغ شروع و در جهت شرقي – غربي به صورت نوار باريكي تا سواحل جنوبشرقي درياي خزر گسترش يافته است.
سطح حوزه آبريز رودخانه اترك با احتساب رودخانه سومبار (كه قسمت اعظم آن در خارج از ايران و در خاك جمهوري تركمنستان واقع ميباشد) حدود 28000 كيلومتر مربع بوده و آن قسمت از حوزه آبريز رودخانه اترك كه در خاك ايران واقع است داراي 269000 كيلومتر مربع مساحت ميباشد. قسمت عمده اين حوضه آبريز را مناطق كوهستاني تشكيل ميدهد ( حدود 20700 كيلومتر مربع) و مساحتي كمتر از يك چهارم آن در مناطق دشتي و كوهپايه اي قرار دارد. قسمت عمده اين دشتها در غرب حوزه آبريزاترك و در شمال استان گلستان واقع گرديده است.
بيشترين ارتفاع حوزه آبريز اترك در بخش شرقي حوزه بوده و كوه كپه داغ با 2903 متر ارتفاع بلندترين نقطه آن است.پايين ترين نقطه حوزه اترك در مصب رودخانه و در حدود 27 متر پايين تر از سطح درياهاي آزاد قرار دارد.
شاخه هاي اوليه اترك از دامنه هاي غربي كوه هزار مسجد و لاله رويان واقع در اطراف قوچان منشا گرفته و اين رودخانه را تشكيل ميدهند. اترك ابتدا دشت حاصلخيز قوچان را مشروب ميكند و پس از گذشتن از شيروان و بجنورد و از شرق قازان قايه وارد استان گلستان ميشود سپس از دره هاي و تنگه هاي باريك گذشته و به نقطه مرزي چات ميرسد. از اين نقطه مرز مشترك ايران و جمهوري تركمنستان را تشكيل ميدهد و سرانجام در منطقه داشلي برون دو قسمت شده يك شاخه از خاك كشور تركمنستان و شاخه ديگر از طريق ايران وارد درياي خزر ميشود.
در حوزه آبريز اترك بعلت مجاورت با منطقه معتدل خزري و قرار گرفتن در مسير اقليم مديترانه اي مقدار ريزش هاي جوي نسبتا زياد بوده و ميزان بارندگي ساليانه از حدود 200 ميليمتر در شمالغربي تا حدود 800 ميليمتر در مناطق مرتفع شرقي و دامنه هاي البرز و كوههاي خراسان متغير ميباشد ولي قسمت اعظم حوزه آبريز داراي ميزان بارشي بين 250 تا 400 ميليمتر ميباشد.طول رودخانه اترك حدودا 715 كيلومتر برآورد شده است كه 195 كيلومتر آن مرز مشترك ايران و تركمنستان ميباشد.ميزان آبدهي اترك در يك دوره 10 ساله در محل روستاي قازان قايه حدود 123 ميليون مترمكعب در سال محاسبه شده است . حداكثر ميزان آبدهي لحظه اي آن در سالهاي 64و 65 در محل فوق الذكر 606 مترمكعب در ثانيه بوده است.
با در نظر گرفتن تنوع طبيعي آب و هوا، خاك و محصولات كشاورزي ميتوان حوزه آبريز اترك را به 3 بخش بالائي، مياني و پائيني تقسيم نمود كه بخش اترك پائيني كه در استان گلستان واقع است در اينجا باختصار به آن ميپردازيم:
قسمت پائيني حوزه آبريز اترك از منطقه مرزي چات و محل تلاقي با رودخانه سومبار شروع شده و به مصب رودخانه در سواحل درياي خزر خاتمه مي يابد.در اين بخش مجراي رودخانه گود و پرپيچ وخم بوده و در دشتي وسيع واقع است. عمق رودخانه تا 50 متري زمين هاي اطراف ميرسد و اطراف آن را نيز درختان گز و نيزارها ميپوشاند.ديوارهاي اطراف ساحل عمودي بوده و در قسمت پاياب از شدت عمق رودخانه كاسته شده و در عوض به عرض آن افزوده ميشود و به حدود 2 كيلومتر ميرسد. مسير رودخانه پس از اين منطقه باز هم كم عمق شده و سيلاب آن در منطقه ساحلي پخش ميگردد.
در محل داشلي برون رودخانه به دو شاخه تقسيم ميشود يك شاخه از طريق خاك تركمنستان به خليج حسن قلي و درياي خزر ميريزد و شاخه ديگر آن نيز وارد تالابهاي آلماگل، آجي گل و آلاگل ميشود و آنگاه توسط خروجي سد آلاگل به سوي تالاب گميشان (كوميش دفه) هدايت ميگردد.
آب رودخانه اترك تيره و گل آلود بوده و بعلت بهره برداري از آب رودخانه در طول مسير و نيز كمبود بارشهاي جوي امروزه كمتر آبي در بستر رودخانه جريان مي يابد.
براساس اطلاعات موجود تاکنون حضور دو گونه میگو در تالابهای بین المللی آلاگل، آجی گل و آلماگل به ثبت رسیده است. میگوها جزء گونه های بومی تالابهای شمال شهرستان ما نیستند. مطالعه ای با همکاری شیلات و سازمان حفاظت محیط زیست در خصوص میگوها مذکور در جریان است. برابر یافته های مطالعاتی حضور میگو در تالابهای فوق الذکر در مجموع اثرات مثبتی به همراه داشته است.
همزمان با روز جهانی تالابها ساختمان جدید محیطبانی تالاب بین المللی آلاگل افتتاح شد. ساختمان مذکور در دوطبقه با 240 مترمربع زیربنا و با هزینه ای بیش از یک میلیارد ریال احداث شده است. هم اینک نیز پیگیریهای لازم جهت تامین برق آن از شبکه سراسری در جریان است.
تالاب آلاگل در شمال شهرستان گنبدکاووس و در 7 کیلومتری جنوب رودخانه مرزی اترک واقع است.
